Οι συμβολισμοί του ναού, των αμφίων και των ιερών σκευών

Με αφορμή το πρώτο μέρος του άρθρου, δηλαδή, τις αντιδράσεις που προκάλεσε η εμφάνιση εικόνων της Παναγίας σε προβολή στην πρόσοψη της Βουλής ανήμερα των Εισοδίων τα Παναγίας, κρίνεται αναγκαία η συγκέντρωση σε ένα άρθρο, των συμβολισμών των μερών του ναού, των αμφίων και των σκευών.
Σκοπός του άρθρου αυτού, είναι να ενημερώσει, να εμπλουτίσει τις γνώσεις των αναγνωστών και να διαδώσει το σωτηριακό νόημα των όσων σχετίζονται με το ναό.

Ο ορθόδοξος ναός αποτελεί πιστή αντιγραφή, φυσικά σε πολύ μικρότερο μέγεθος, του σύμπαντος κόσμου. Του κόσμου δηλαδή που βιώνουμε, του ορατού αλλά και του αόρατου. Μια πολύ όμορφη θεώρηση του αόρατου κόσμου μας δίνει ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς στο βιβλίο «Φιλοσοφικοί Κρημνοί» όπου γράφει χαρακτηριστικά:

«Θεμέλιο πάντων των ορατών είναι το αόρατο, του ανθρώπου η ψυχή, του κόσμου ο Θεός. Το αόρατο είναι η υπόσταση των πάντων, το στήριγμα των πάντων, η ουσία των πάντων, δηλαδή, εκείνο στο οποίο στέκεται ο κόσμος και καθετί μέσα στον κόσμο. Τούτο πρέπει να αισθανθεί κάθε άνθρωπος που με σοβαρότητα θα κοιτάξει μέσα σε οποιοδήποτε μυστήριο αυτού του κόσμου και αυτής της ζωής.»

Ή όπως επίσης πολύ απλά και εύστοχα σημειώνει ο καθηγητής Γ. Αντουράκης ο αόρατος κόσμος είναι «εκείνο που δεν μπορούν να δουν τα ανθρώπινα μάτια».

Ο ίδιος ο καθηγητής συνεχίζει, δίνοντας μας την αφορμή να συνεχίσουμε το άρθρο αυτό, λέγοντας «Η μυστική σημασία του ναού αποκαλύπτεται μόνο στους μυημένους, στους πιστούς». Η γνώση, δεν πρέπει να είναι προνόμια καμίας ελίτ και καμίας κάστας μυημένων. Οι πιστοί δικαιούνται τη γνώση και οι θεολόγοι πρέπει να είμαστε στην πρώτη γραμμή της μετάδοσής της. Καλούμε, και μιλώ για λογαριασμό όλων των συναδέλφων, τους ανθρώπους να δουν με τα μάτια της ψυχής, τα μάτια της αγάπης και να επιτρέψουν στα στενά όρια του υλιστικού, ανθρώπινου μυαλού τους να διευρύνει τους ορίζοντες του και ν΄ ανακαλύψει την αλήθεια της πίστης μας.

Τα κύρια μέρη του ναού

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από τα βασικά μέρη του ναού.

Ο τρούλος εικονίζει τον ουρανό, εξ ου και ο λόγος που οι αγιογράφοι τοποθετούν τον Παντοκράτορα εκεί, ως κυρίαρχο των πάντων. Ο Ιησούς, λοιπόν, η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, τοποθετείται σε περίοπτη θέση δηλώνοντας την πληρότητα και την παρουσία Του σε ολόκληρο τον κόσμο. Διότι όπως λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης «όλα έγιναν από Εκείνον και χωρίς Αυτόν δεν υπάρχει τίποτε».

Με στραμμένο το βλέμμα ακόμη στην οροφή του ναού, βλέπουμε τα κανδήλια και τους πολυελαίους. Όχι, δεν πρόκειται απλώς για επίδειξη πλούτου και χλιδής αγαπητοί σκεπτικιστές, πρόκειται για αναπαραστάσεις των λαμπερών σωμάτων του ουρανού, των αστεριών δηλαδή.

Εν συνεχεία, το άγιο Βήμα συμβολίζει τον Παράδεισο, μέσα στον οποίο τελείται συνεχώς η ουράνια Θεία Λειτουργία.

Η αγία Τράπεζα έχει διάφορους συμβολισμούς: από το τραπέζι του Μυστικού Δείπνου, τον Πανάγιο Τάφο, ως το Θρόνο του Εσφαγμένου αρνίου, εξ ου και η απόθεση σε αυτήν του Ευαγγελίου, «εικονίζει τον Χριστόν καθήμενον επί θρόνου».

Οι ιερείς συμβολίζουν τους αγίους αγγέλους, τα λειτουργικά πνεύματα του Θεού (Εβρ.1:14).

Ο Άμβωνας, το βήμα του κηρύγματος, συμβολίζει το λίθο του μνήματος επί του οποίου ο Άγγελος μετέδωσε το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης του Κυρίου. Παλαιότερα, από το βάθρο αυτό γινόταν και το κήρυγμα μετά την τέλεση της Θείας Λειτουργίας. Σήμερα, στις περισσότερες περιπτώσεις έχει περιπέσει σε αχρηστία, εφόσον οι ιερείς εκφωνούν τον λόγο του κηρύγματος από το Ιερό Βήμα.

Τέλος, τα εξαπτέρυγα συμβολίζουν φυσικά τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ και τις αγγελικές δυνάμεις που συλλειτουργούν με τον ιερέα. Στο παρελθόν, τα εξαπτέρυγα κατασκευάζονταν από ύφασμα, ενώ πλέον γίνονται από μέταλλο, και τα χρησιμοποιούσαν οι διάκονοι για να διώχνουν έντομα πάνω από το Άγιο Ποτήριο.

Τα λατρευτικά αντικείμενα

Όπως έχει γίνει αντιληπτό, κάθε μέρος του ναού και κάθε αντικείμενο, έχει τη δική του σημασία και το αποκλειστικό του νόημα. Παραθέτουμε επιγραμματικά στη συνέχεια τα εξής:

Το άγιο Ποτήριο συμβολίζει το ποτήριο του Μυστικού Δείπνου
Το άγιο δισκάριο τον ουρανό αλλά και την Εκκλησία
Η λαβίδα συμβολίζει τη λαβίδα με την οποία το Σεραφείμ έδωσε στον Ησαΐα ένα αναμμένο κάρβουνο στο στόμα.
Ο αστερίσκος συμβολίζει το άστρο της Βηθλεέμ και τα άστρα του ουρανού.
Τα καλύμματα συμβολίζουν τα σπάργανα και τα σάβανα του Χριστού.
Η κόγχη της αγίας Προθέσεως συμβολίζει το σπήλαιο της Γεννήσεως και το μνημείο ταφής.
Ο αέρας (ορθογώνιο ύφασμα με δύο κορδέλες στην άκρη) καλύπτει το Ποτήριο και το Δισκάριο και έχει ίδιο συμβολισμό με τα καλύμματα αλλά και τη φωτεινή νεφέλη του όρους Θαβὼρ και το παραπέτασμα που χώριζε, στην Παλαιοδιαθηκική Εκκλησία, τα Άγια των Αγίων.
Η λόγχη συμβολίζει τη λόγχη με την οποία ένας από τους στρατιώτες τρύπησε το πλευρό του Κυρίου για να διαπιστώσει αν ζει.
Το θυμιατό με τις τέσσερις αλυσίδες συμβολίζει τους τέσσερις Ευαγγελιστές, με τα δώδεκα κουδουνάκια τους Αποστόλους, με τη βάση του την Παναγία και τον Ιησού με το αναμμένο κάρβουνο. Το θυμίαμα, δε, συμβολίζει την προσευχή που ανέρχεται προς τον ουρανό, ή την ψυχή που όταν θερμαίνεται από την πίστη παίρνει ανοδική πορεία και γεμίζει με τα χαρίσματα του αγίου Πνεύματος που συμβολίζονται με την ευωδία του θυμιάματος.
Τα κεριά και το λάδι αποτελούν προσφορές προς τον Θεό. Τα κεριά δείχνουν την ευπλαστότητα της ψυχής και την ενότητα, όπως η μέλισσα χρησιμοποιεί γύρη από διάφορα άνθη για να φτιάξει το αγνό κερί, έτσι κι εμείς πρέπει να είμαστε ενωμένοι. Το λάδι, δε, εικονίζει το έλεος του Θεού.

Τα άμφια των ιερέων

Τελευταία ενότητα, για να ολοκληρώσουμε την αναφορά μας, αφορά στα άμφια των ιερέων. Αυτά είναι συνήθως πολυτελή και δημιουργούν λανθασμένες εντυπώσεις στους σκεπτικιστές. Στη λατρεία του Θεού, δεν μπορεί να υπάρχουν εκπτώσεις! Από την Παλαιά Διαθήκη ακόμη, λαμβάνουμε σαφείς οδηγίες από το Θεό, για την οικοδόμηση του ναού και των αρχιερατικών αμφίων, και ο Θεός ζητά την πολυτέλεια για να αναδειχθεί η πολυτέλεια της εν Θεώ ζωής.

Ας μιλήσουμε όμως για τα άμφια και το συμβολισμό τους σε κάθε βαθμό. Ο ιερός αριθμός τρία για τους διακόνους, πέντε, όσες και οι αισθήσεις που πρέπει να θεραπευθούν, για τους πρεσβύτερους και τέλος επτά για τους επισκόπους, που δηλώνει την πληρότητα της ιεροσύνης:

Το στιχάριο είναι μακρύς χιτώνας τον οποίο φορούν οι ιερείς και των τριών βαθμών (διάκονος, πρεσβύτερος, επίσκοπος). Συμβολίζει την αγνότητα και την πνευματική χαρά, αλλά και την καθαρότητα της ιεροσύνης.
Τα επιμανίκια είναι δύο και δένονται στα χέρια των ιερέων όλων των βαθμών. Συμβολίζουν τη δημιουργική χείρα του Θεού καο θυμίζουν ταυτόχρονα ότι ο λειτουργός δανείζει απλώς τα χέρια του για να λειτουργήσει ο ίδιος ο Χριστός. Επίσης, εικονίζουν και τις χειροπέδες που ἐδεσαν το Χριστό.
Το οράριο είναι μια ταινία υφάσματος που κρέμεται από μπροστά και στο πίσω μέρος του αριστερού ώμου του διακόνου και συμβολίζει τα φτερά των Αγγέλων. Παλαιότερα, και πολύ σπάνια σήμερα, ανέγραφε τη φράση «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος Κύριος Σαβαὼθ πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης Σου».
Το επιτραχήλιο είναι το χαρακτηριστικό άμφιο του Πρεσβυτέρου. Πρόκειται για δυο λωρίδες που κρέμονται από τον λαιμό και έμπροσθεν του ιερέα. Είναι στην πραγματικότητα το ίδιο άμφιο με το οράριο του διακόνου, γι’ αυτό στο παρελθόν κατά τη χειροτονία των Πρεσβυτέρων, ο επίσκοπος έφερνε το πίσω μέρος του οραρίου μπροστά. Το επιτραχήλιο (λαϊκ. Πετραχήλι) συμβολίζει την εξουσία που λάμβαναν οι βασιλείς από τους ιερείς στην Παλαιά Διαθήκη. Τα κρόσια που το κοσμούν είναι σύμβολα των ψυχών των ανθρώπων που κρέμονται από τον τράχηλο του ιερέα και για τις οποίες οφείλει να λογοδοτήσει, ενώ τα επτά κουμπιά συμβολίζουν τα επτά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος και τα επτά μυστήρια.
Η ζώνη, των Πρεσβυτέρων και των Επισκόπων είναι δείγμα της σπουδαιότητας και της δυσκολίας του ιερατικού έργου, για το οποίο απαιτείται ετοιμότητα και εγρήγορση. Ακόμη, συμβολίζει την νέκρωση της σάρκας και την απομάκρυνση από τα σαρκικά πάθη.
Το φελόνιο είναι κοντός χιτώνας των πρεσβυτέρων και συμβολίζει τη χλαμύδα που φόρεσαν στο Χριστό για να τον χλευάσουν.
Το επιγονάτιο είναι ένα ύφασμα σε σχήμα ρόμβου και κρέμεται από τον ώμο στους Πρεσβυτέρους και από το σάκκο στους Επισκόπους. Συμβολίζει το λέντιο με το οποίο έπλυνε ο Χριστός τα πόδια των Αποστόλων. Συμβολίζει ακόμα τη Μάχαιρα του Πνεύματος, ή την πνευματική μάχαιρα, καθώς και τη νίκη κατά του θανάτου.
Ό σάκκος των Επισκόπων συμβολίζει και θυμίζει ότι ο επίσκοπος στη Λειτουργική Σύναξη βρίσκεται εις τόπον και τύπον Χριστού. Θυμίζει, δε, και το βασιλικό αξίωμα του Χριστού, το οποίο μαζί με το προφητικό και ιερατικό έχει ο επίσκοπος. Τα δώδεκα κουδουνάκια που κρέμονται από το σάκκο συμβολίζουν κατ᾿ αντιστοιχία τις φυλές του Ισραήλ, και τους δώδεκα Αποστόλους και άρα του διδακτικό κήρυγμα.
Το ωμοφόριο του επισκόπου συμβολίζει το πλανηθέν πρόβατο που βρίσκει ο επίσκοπος και φέρει στους ώμους.
Η μίτρα, που φέρει στο κεφάλι και είναι σε σχήμα τρούλου, συμβολίζει και το ακάνθινο στεφάνι του Χριστού, καθώς και το αυτοκρατορικό στέμμα.
Η ποιμαντική ράβδος που συμβολίζει την ποιμαντική εξουσία του επισκόπου. Θυμίζει, ακόμα, και τη νίκη των Ισραηλιτών με το χάλκινο φίδι εναντίον των πειρασμών και των ενεργειών του διαβόλου.
Ο σταυρός και το εγκόλπιο, στο στήθος του επισκόπου, θυμίζουν ότι πρέπει ἡ καρδιά να ανακαινισθεί και να καθαρισθεί με τη σταυρική Χάρη. Είναι επίσης και μια ομολογία πίστεως που ο αρχιερέας είναι υποχρεωμένος πάντοτε να κάνει.
Ο μανδύας που φορά όταν χοροστατεί δηλώνει και αυτός το βασιλικό του αξίωμα αλλά και με τις πτυχές που έχει, φανερώνει τα πολλά πρόσωπα και πλευρές της πνευματικής ζωής.
Τέλος, τα δικηροτρίκηρα: το δικέρι συμβολίζει τις δύο φύσεις του Χριστού και το τρικέρι την Αγία Τριάδα.

Εν κατακλείδι, τα ως άνω αναφερθέντα, είναι παραδόσεις που μας δόθηκαν και ερμηνεύτηκαν από τους Πατέρες της Εκκλησίας. Μέσω αυτών, ο πιστός δύναται να αντιληφθεί και να κατανοήσει καλύτερα και να βιώσει εντονότερα τη μυστηριακή και πνευματική ζωή εντός της Εκκλησίας. Ομοίως, οι κληρικοί και οι θεολόγοι, οφείλουμε να διαφυλάξουμε τη σημασία τους και να διακονήσουμε το σωτηριολογικό τους χαρακτήρα.

Πηγές:

«Αγία Γραφή»
«Φιλοσοφικοί Κρημνοί», εκδ. Ι. Μονής Χιλανδαρίου
«Επιτομή λειτουργικής»
«Ο Χριστιανικός Ναός» π. Καραϊσαρίδη
Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος (www.apostoliki-diakonia.gr)
Προσωπικός ιστοχώρος Μαμαλούγκου Νεκτάριου, καθηγητού ΕΚΠΑ (www.nektarios.gr)
Εικόνα άρθρου: Άγιος Νεκτάριος Αιγίνης

Σημείωση για τη συγγραφέα:

Η Αγγελίνα Κ. Παπαϊωάννου είναι μεταπτυχιακή φοιτήτρια του προγράμματος «Ορθόδοξη Θεολογία και Χριστιανικός Πολιτισμός» του τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού (πρώην Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας) της Θεολογικής σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και πτυχιούχος των προπτυχιακών σπουδών του ίδιου τμήματος, καθώς και δημοσιογράφος με σπουδές στο Εργαστήρι Δημοσιογραφίας.

Άλλα άρθρα της Αγγελίνας Παπαϊωάννου

5 1 vote

Αξιολογήστε το άρθρο / Article Rating

SpIrto Web Radio

From the blog